พุทธวิธีการสอนสตรีในคัมภีร์พระพุทธศาสนา

The Buddha’s Method of Teaching Women in Buddhist Scriptures

Name: อรอุมา อสัมภินวัฒน์

keyword: พุทธวิธี

; การสอน

; สตรี

; พุทธศาสนา

Abstract: งานวิจัยนี้ ผู้วิจัยมีจุดมุ่งหมาย ๓ ประการ คือ ๑) เพื่อศึกษาสถานภาพของสตรีในพระพุทธศาสนา ๒) เพื่อศึกษาธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสสอนสตรีในคัมภีร์พระพุทธศาสนาและ ๓) เพื่อศึกษาวิเคราะห์พุทธวิธีการสอนสตรีในคัมภีร์พระพุทธศาสนา ผลการวิจัยพบว่า ทัศนะต่อสตรีในบริบทสังคมอินเดียในช่วงก่อนพุทธกาลและสมัยพุทธการนั้นแตกต่างกัน ในสมัยก่อนพุทธกาลสตรีอยู่ในฐานะที่ตกต่ำ การดำเนินชีวิตต้องอยู่ภายใต้กรอบความเชื่อของสังคม วัฒนธรรมและประเพณีของพราหมณ์ที่สืบต่อกันมา บทบาทที่มีความสำคัญอยู่บ้าง คือ บทบาทภรรยาและมารดา ในเรื่องความเกี่ยวข้องกับศาสนา สตรีจะเข้าร่วมพิธีกรรมทางศาสนาเพียงยุคพระเวท ต่อมาถึงยุคพราหมณ์ไม่มีปรากฏว่าสตรีได้เข้าร่วมพิธีกรรมทางศาสนา แต่เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ผู้คนในสังคมอินเดียมีทัศนะต่อสตรีในทิศทางที่ดีขึ้น การดำรงชีวิต สถานภาพ และบทบาท เปลี่ยนแปลงไป สตรีได้รับอิสรภาพในเรื่องของความคิดและจิตวิญญาณ โดยประเด็นความสามารถในการบรรลุธรรมถือเป็นจุดเด่น (Highlight) ของพระพุทธศาสนา พระพุทธองค์ตรัสสอนธรรมแก่สตรีไว้โดยมาก อย่างไรก็ตาม ผู้วิจัยได้ศึกษาเรื่องราวและพุทธวิธีการสอนธรรมแก่สตรีจำนวน ๖ ท่าน ได้แก่ พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี พระภัททากัจจานาเถรี พระปฏาจาราเถรี พระกีสาโคตมีเถรี นางวิสาขา และพระนางสามาวดี ซึ่งเป็นสตรีที่มีโอกาสเกี่ยวข้องและได้รับฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า ยกเว้นพระนางสามาวดีแม้ว่าไม่ได้ฟังธรรมจากพระพุทธองค์โดยตรงแต่สาวใช้ชื่อขุชชุตตราเป็นผู้ฟังธรรมและนำมาสอนต่อ และธรรมอันประเสริฐนั้นสามารถนำท่านทั้งหลายไปสู่หนทางแห่งความสุขทั้งในระดับโลกิยธรรมและโลกุตรธรรม จากการศึกษาชีวประวัติและภูมิหลังเราจะพบว่าสตรีทั้ง ๖ ท่านประสบความทุกข์ในเรื่องที่คล้ายคลึงกัน คือ การพลัดพรากจากสิ่งที่รักและสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รักไป พระพุทธองค์ทรงใช้พุทธวิธีการสอนที่แตกต่างกันไปตามบุคคลที่แตกต่างกัน ซึ่งคำว่า ลักษณะบุคคลที่แตกต่างกัน คือ ตามจริตทั้ง ๖ ความพร้อม ความสุกงอม ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ญาณ (ตรงกับภาษาบาลี ว่า ปริปากะ) พระองค์จะพิจารณาว่าผู้ฟังแต่ละคนควรจะเรียนอะไร เรียนได้แค่ไหน หรือว่าสิ่งที่ต้องการให้เขารู้นั้น ควรสอนได้หรือยัง พุทธวิธีการสอนที่พระพุทธองค์ทรงใช้นั้นมีปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก กล่าวคือ มีทั้งแบบสากัจฉาหรือแบบสนทนา แบบบรรยาย และ แบบวางกฎข้อบังคับ แล้วแต่สถานการณ์ที่พระองค์ทรงเผชิญ และทรงใช้พุทธลีลาประกอบทั้ง ๔ วิธี คือ สันทัสสนาวิธี คือ ทรงอธิบายให้เห็นชัดเจนแจ่มแจ้ง เหมือนจูงมือไปดูเห็นกับตา , สมาทปนาวิธี ทรงจูงใจให้เห็นจริงด้วย ชวนให้คล้อยตาม จนต้องยอมรับและนำไปปฏิบัติ, สมุตเตชนาวิธี ทรงเร้าใจให้แกล้วกล้า บังเกิดกำลังใจ ปลุกให้มีอุตสาหะแข็งขัน มั่นใจว่าจะทำให้สำเร็จได้ ไม่หวั่นระย่อต่อความเหนื่อยมาก และสัมปหังสนาวิธี ทรงชโลมใจให้แช่มชื่น ร่าเริง เบิกบาน ฟังไม่เบื่อ และเปี่ยมด้วยความหวัง อีกทั้ง ทรงใช้อุบายในการสอนประกอบการอธิบายเพื่อให้เกิดความเข้าใจมากขึ้น อาทิ การอุปมา การยกชาดกหรือนิทาน และใช้อุปกรณ์ประกอบการสอน จากการได้พบและฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า ส่งผลให้สตรีทั้ง ๖ ท่าน ได้บรรลุธรรมทั้งหมด โดยแบ่งเป็นภิกษุณี ๔ ท่าน บรรลุอรหันตผล ส่วนอุบาสิกา ๒ ท่าน บรรลุในระดับโสดาปัตติผล โดยสตรีแต่ละท่านมีจุดเด่นที่สะท้อนความเป็นตัวเองที่แตกต่างกัน อย่างพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีเป็นสตรีที่มีความโดดเด่นให้เรื่องของการเป็นผู้นำ พระภัททากัจจานาเถรี มีความโดดเด่นของการเป็นภรรยาที่ดี พระปฏาจาราเถรีเป็นผู้โดดเด่นในเรื่องของการเป็นตัวแทนสตรีที่สะท้อนให้เห็นความทุกข์จากความพลัดพรากจากสิ่งที่รัก พระกีสาโคตมีเถรี โดดเด่นในการเป็นมารดาที่มีความรักต่อบุตร นางวิสาขา เป็นสตรีที่เป็นมหาอุบาสิกา ผู้มีจริยวัตรงดงามทั้งภายนอกและภายใน และพระนางสามาวดี ผู้มีความเป็นเลิศในความเมตตาหาคนอื่นเสมอเหมือน ซึ่งสารธรรมที่ได้จากท่าน สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันในบทบาทต่าง ๆ แก่สตรีในสังคมปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็น หลักธรรมสำหรับผู้นำ อาทิ อิทธิบาท ๔ , พรหมวิหาร ๔ , สังคหวัตถุ ๔ หลักธรรมสำหรับภรรยา อาทิ ภรรยา ๗ จำพวก,ทิศ ๖ , สมชีวิธรรม ,ฆราวาสธรรม ๔ หลักธรรมสำหรับการใช้ชีวิตของสตรี อาทิ ศีล ๕ , อัตถะ ๓ หลักธรรมสำหรับอุบาสิกา อาทิ อุบาสกธรรม ๗ และอานิสงส์ที่ได้จากการถวายทาน เป็นต้น จึงกล่าวได้ว่า พระพุทธองค์ทรงมีหลักธรรมกำกับความประพฤติไว้ให้แด่สตรีในทุกบทบาท เพื่อเป็นคู่มือชีวิตอันยอดเยี่ยมที่สตรีควรน้อมรับและนำไปปฏิบัติ

Abstract: This thesis entitled ‘The Buddha’s Method of Teaching Women in Buddhist Scriptures’ has three objectives: 1) to study women’s status in Buddhism, 2) to study Dhamma that Lord Buddha taught women in Buddhist scriptures and 3) to analyze Buddha’s method of teaching women in Buddhist scriptures. This is a qualitative research. From the research it is found that there were various viewpoints concerning women’s status that appeared in Indian contexts before and after Lord Buddha’s times. Before the advent of Lord Buddha’s time, women’s status was in the low states. Their lives were under the beliefs of social control by Brahman culture and tradition. The wife’s and mother’s roles were basically given to them as the significant one. Generally, they were allowed to join religious function in period of the Veda only. However, such viewpoints had been gradually changed and improved in the time of Lord Buddha giving rise to good life in terms of their status and roles; they were free in their mind and spirit particularly the ability to get enlightenment in Buddhism which was strongly regarded as the highlight of Buddhism From the research it is found that Many Dhammas had been occasionally taught by Lord Buddha to women. However, this research only focused on the history and Buddha’s methods of teaching in respect of six women who were somehow associated with Lord Buddha; Mahãpajãpatigotamĩ Therĩ, Bhaddãkaccãnã Therĩ, Patãcãrã Therĩ, Kĩsãgotamĩ Therĩ, Visãkhã and Sãmãvatĩ. Though Sãmãvatĩ never directly hear Dhamma from Lord Buddha, yet she heard it from her servant named ‘Khujjuttarã’. Such a supreme Dhamma can take those who listen to it to the way of worldly as well as supramundane happiness. In the research of their histories and backgrounds of them, it was found that those women were actually encountered with suffering in similar aspects that were about not getting what they really wanted and lost beloved one. To relieve them from a great deal of such suffering, Lord Buddha purposely utilized different methods of teaching for different characteristics in their inclinations: that are six inclinations. Lord Buddha had considered the readiness and the ripeness of their perfection of epistemology in order to get what was suitable for this one to learn or how should this kind of teaching be carried out. Those methods of teaching are available in Tipitaka, to wit, it is a kind of dialogue, description and prescription depending upon the situation involved. There are four essential methods of Buddha’s teaching: Santassanã; giving clearly explanation, Samadhapanã; inspiration of audiences towards the goal, Samuttejanã; encouragement of audiences to have confidence and Sampahangsanã; filling audiences with delight and joy. Furthermore, the cleverness making use of means such as the usage of analogy, folktale and tools to have a proper understanding had also been obviously utilized by the Buddha. Having heard Lord Buddha’s teaching, those women came to get enlightenment; four Bhikkhunĩs attained Arahanta, two laities were the stream-enterers. Each woman showed their strong point in a different way. For example, Mahãpajãpatigotamĩ Therĩ showed her excellence in leadership, Bhaddãkaccãnã Therĩ showed excellence in being good wife, Patãcãrã Therĩ showed excellence in being the exemplar of women who suffered because of loosing beloved ones, Kĩsãgotamĩ Therĩ showed excellence in being good mother, Visãkhã showed the greatest quality as a lay supporter who had an external and internal good manner and Sãmãvatĩ showed the greatest quality in loving kindness towards others without any comparison. The essence gained from these women can be applied by women in daily life towards different roles at the present society. Those Buddhist principles are as follows: four paths of accomplishment, four bases of social solidarity, seven kinds of wife, six directions, four sublime states of mind, four virtues for a good household life, the Dhamma principles for women such as five precepts, four benefits, the Dhamma principles for laities such as seven qualities conducive to the progress of a lay disciple and the benefit of donation. Suffice it to say that there are basic Dhamma principles given by Lord Buddha for women’s conducts in various roles serving as the guideline for women to be appropriately followed.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สำนักหอสมุดและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: อยุธยา

Email: library@mcu.ac.th

Name: พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: แม่ชีกฤษณา รักษาโฉม

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2558

Modified: 2561-07-08

Issued: 2561-07-08

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

tha

DegreeName: พุทธศาสตรมหาบัณฑิต

Level: ปริญญาโท

Descipline: สาขาวิชาพระพุทธศาสนา

Grantor: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

©copyrights มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	MCU580202011.pdf	2.87 MB

ใช้เวลา

0.024501 วินาที